Opisując dzisiejsze gatunki kręgowców, naukowcy w dużej mierze opierają się na charakterystyce tkanek miękkich (np. umaszczenie ptasich piór, gadzich łusek, ssaczych włosów). Struktury te szybko niszczeją po śmierci zwierzęcia, toteż zdecydowana większość taksonów prehistorycznych jest określana na podstawie twardych części szkieletu (jak kości i zęby), które znacznie częściej zachowują się w stanie kopalnym niż np. delikatne łuski.

Mimo to, znane są zachowane elementy okrywające dinozaurów (łuski, pióra, skostniałe elementy skórne – tarczki, osteodermy) z większości ważniejszych grup taksonomicznych. Najbardziej powszechne są tkanki miękki przedstawicieli Hadrosauridae – w stanie kopalnym odnaleziono odciski skóry z niemal wszystkich części ciała (a sławny okaz brachylofozaura, nazwany „Leonardo”, ukazuje również narządy wewnętrzne – przeczytaj więcej tutaj). Mimo bogactwa znalezisk, nikt do tej pory nie zajął się kwestią ujednolicenia terminologii łusek i ich potencjalną użytecznością do rozróżniania poszczególnych gatunków.

Paleontolog Phill R. Bell z Wydziału Nauk Biologicznych Uniwersytetu Alberta w Kanadzie skupił się na okazach reprezentujących odciski skóry dwóch gatunków Saurolophus - S. angustirostris z Mongolii (kilka okazów tego gatunku zostało udostępnionych przez Magdalenę Borsuk-Białynicką z Instytutu Paleobiologii PAN) i S. osborni z Kanady. Gatunki te zostały dosyć dobrze zbadane pod względem osteologicznym (na podstawie budowy kości), a teraz mogą być rozróżniane, bazując jedynie na anatomii tkanek miękkich – różnice są bowiem widoczne w kształcie i układzie łusek. To pierwszy raz w historii paleontologii kręgowców, kiedy delikatne struktury okrywające mogą zostać użyte do identyfikacji gatunkowej danego okazu.

Ryc. 1. Po lewej - kolorem jasnoszarym zaznaczono partie ciała, z których odnaleziono odciski skóry. Po prawej - rekonstrukcje przyżyciowe S. osborni (u góry) i S. angustirostris (na dole), w oparciu o nowe badania anatomii tkanek okrywających. W tle - odcisk skóry z boku młodocianego osobnika Saurolophus angustirostris. © Bell, 2012

A różnic jest niemało – najbardziej spektakularne są odmienności w układzie łusek na ogonie – u mongoloskiego gatunku obecne są pionowe pasma wyraźnych łusek i płaskie, sporej wielkości guzki biegnące wzdłuż linii środkwoej grzbietu. Jak wynika z badań, architektura łusek jest zgodna w każdym stadium ontogenetycznym Saurolophus angustirostris, dzięki czemu potwierdza się wcześniejsza hipoteza, iż układ tych struktur jest charakterystyczny dla danego taksonu. Co więcej, układ łusek może w pewnym stopniu wpływać na ubarwienie zwierzęcia – być może S. osborni był cętkowany, a S. angustitrostris posiadał paski (ryc. 1).

Autor pracy postuluje, by przyszłe opisy taksonomiczne zawierały ujednolicony opis odcisków skóry – w tym pozycję i orientację tych struktur na ciele zwierzęcia. Bell sam przedstawia terminologię łusek bazującą na ich wymiarach, kształcie i ornamentacji.

Ryc. 2. Różnorodność morfologiczna łusek hadrozaurydów. © Bell, 2012

W 1859 roku Karol Darwin opublikował swoje wielki dzieło – „O powstawaniu gatunków”. W dwa lata później, jakby na potwierdzenie jego teorii, w późnojurajskich osadach wapiennych w Solnhofen w Niemczech odkryto „brakujące ogniwo” między gadami a ptakami – Archaeopteryx. Większość dyskusji w ostatnich latach była poświęcona zagadnieniu czy, i jeśli tak, to jak sprawnie, zwierzę to wykorzystywało swoje skrzydła. Rąbka tajemnicy odsłaniają najnowsze publikacje paleontologów.

Międzynarodowy zespół badaczy pod przewodnictwem Ryana Carneya z Uniwersytetu Browna (Brown University) opublikował wyniki badań nad odizolowanym okazem pióra Archaeopteryx. Okaz ten to MB.Av.100, znajdujący się w Humboldt Museum für Naturkunde w Berlinie.  Jak udało się ustalić, pióro to pochodziło ze skrzydła i było nadlotką dużą pierwszego rzędu (ryc. 2). Co więcej – za życia zwierzęcia pióro to było czarne. Kolor z reguły nie zachowuje się w stanie kopalnym – jak więc udało się naukowcom dojść do takich wniosków? Otóż – patrząc na skamieniałość pod mikroskopem elektronowym można dostrzec niewielkie, pałeczkowate struktury. Jeszcze do niedawna naukowcy identyfikowali je jako bakterie; teraz wiemy, że są to sfosylizowane melanosomy – organella komórek pigmentowych zawierających melaninę, która decyduje o kolorze np. pióra.

W 2006 roku Jakob Vinther (współautor streszczanej tu publikacji) odkrył melanninę zachowaną w pęcherzyku atramentu skamieniałej kałamarnicy. „To dało mi do myślenia, że melanina mogła uleć skamienieniu w wielu innych skamieniałościach, również w piórach” – mówi Vinther, obecnie pracownik  Uniwersytetu Teksaskiego w Austin (University of Texas at Austin). „Zdałem sobie sprawę, że zaczął się całkiem nowy rozdział w tym, co możemy zrobić, by zrozumieć naturę opierzonych dinozaurów czy wymarłych ptaków”.

Pałeczkowate melanosomy mierzyły średnio 1 µm (mikrometr) długości i 250 nm (nanometrów) szerokości. Aby określić kolor melanosomów, paleontolodzy Matthew Shawkey i Liliana D’Alba dokonali statystycznego porównania melanosomów archeopteryksa ze znalezionymi u 87 gatunków żyjących obecnie ptaków, reprezentujących cztery rodzaje: czarny, szare, brązowe i te wystepujace u pingiwnów (ryc. 1). „Z 95-procentowym prawdopodobienstwem możemy założyć, że pióro to było czarne” – mówi Ryan Carney, lider zespołu badającego pióro archeopteryksa.

Ryc. 1. Analiza statystyczna rekonstrukcji koloru pióra archeopteryksa. © Carney, Vinther, Shawkey, D’Alba & Ackermann, 2012

Następnie naukowcy postanowili lepiej okreslić strukturę pióra. Aby to zrobić, przypatrzyli się skamieniałym promykom – krótkim, żebrokształtnym przydatkom, który nachodzą na siebie i zazębiają się, jak zamek błyskawiczny, nadając piórom sztywność. Okazało się, że promyki i ustawienie melanosomów pomiędzy nimi są identyczne jak u dzisiejszych ptaków.

Powraca jednak pytanie – do czego mógł służyć czarny pigment? Być może do regulowania temperatury ciała, być może spełniał funkcję ochronną (kamuflaż), a może był użyteczny w trakcie toków? Naukowcy mają jeszcze jedną teorię – u dzisiejszych ptaków obecność melanosomów zapewnia dodatkową siłę i wytrzymałosć piór, co jest bardzo ważne, zwłaszcza w piórach skrzydeł – to dlatego końcówki lotek u dzisiejszych ptaków są najczęściej ubarwione. ”Nie możemy ostatecznie powiedzieć, że oto mamy dowód na to, iż Archaeopteryx był lotnikiem” – mówi Carney. „Wiemy jednak, że, podobnie jak u dzisiejszych ptaków, melanosomy archeopteryksa zapewniały mu podobne korzyści strukturalne, niezależnie od tego, w jakim celu pierwotnie powstały”.

Film pochodzi z Brown University.

Ryc. 2. Po lewej - okaz badanego, izolowanego pióra archeopteryksa (MB.Av.100). U góry, po prawej - sławny berliński okaz (HMN 1880), ukazujący wewnętrzną powierzchnię piór. Po prawej, na dole - przypuszczalna pozycja przyżyciowa pióra (na czarno) na skrzydle zwierzęcia (widok od strony grzbietowej). © Carney, Vinther, Shawkey, D’Alba & Ackermann, 2012

Ryan M. Carney, Jakob Vinther, Matthew D. Shawkey, Liliana D’Alba &Jörg Ackermann (2012)New evidence on the colour and nature of the isolated Archaeopteryx feather. Nature Communications 3 (637)
doi:10.1038/ncomms1642

• Dyskusja na Forum Dinozaury.com!
• Informacja prasowa w Brown University [ang]
• Abstrakt z Nature Communications [ang]

Zapraszamy do lektury przeglądu najciekawszych publikacji ze stycznia 2012 roku.

Czasopisma popularnonaukowe

Ewolucja 4
		Sulej, Socha, Niedźwiedzki, 2012 Ekosystem jurajskiego jeziora Karatau i jego otoczenia (s. 2-16) Tysiące perfekcyjnie zachowanych owadów, setki kompletnych szkieletów ryb, futro zachowane na skamieniałych gadach latających – to źródło sławy stanowisk kopalnych w górach Wielkiego Karatau na południu Kazachstanu. Poszczególne warstewki wapiennego osadu z dna jurajskiego jeziora zapisały następstwo pór suchych i deszczowych każdego roku sprzed 150 Ma i udokumentowały niezwykłą naturę świata żywego wokół jeziora. Ekspedycja przeprowadzona przez badaczy z Instytutu Paleobiologii PAN nawiązuje do polskiego śladu w historii badań paleontologicznych w tym rejonie świata. Sulej, Niedźwiedzki, 2012 Jak powstało ptasie pióro? (s. 32-36) Wciąż nierozwiązana zagadką jest geneza piór – bardzo złożonych keratynowych wytworów naskórka, wyłącznych dla ptaków. Przed laty wśród skamienialości z jurajskiego jeziora Karatau znaleziono okaz uznany za pra-pióro o budowie pośredniej między gadzią łuską a prawdziwym piórem. Większość badaczy uznała je jednak za szczątek roślinny. Lepiej zachowany drugi okaz (trofeum polskiej ekspedycji) ma skład izotopowy od stowarzyszonych roślin a taki, jak szczątków zwierzęcych. Tałanda, 2012 Beznogie czworonogi (s. 37-41) Wśród nowoczesnych gadów wyodrębniły się dwie drogi doskonalenia lokomocji: szybki bieg na wydłużonych, coraz bardziej spionizowanych kończynach, przy raczej sztywnym kręgosłupie lub wspomaganie stosunkowo krótkich kończyn bocznymi wygięciami elastycznego kręgosłupa. Pierwsza droga, właściwa gadom naczelnym, doprowadziła do dinozaurów i ptaków. Druga, to przede wszystkim właściwość jaszczurek. Wynikła z niej skłonność do utraty kończyn. Ekspert na naszym forum, mgr Mateusz Tałanda opisuje również jaszczurkę Slavoia darevskii z późnej kredy Pustyni Gobi, na której to oparł swoją dysertację magisterską.
Ewolucja 4 w wersji PDF [5,95 MB] Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Dyskusja na Polskim Forum Sympatyków Paleontologii

Czasopisma naukowe

Nature 481 (7380)
		Libby, Moore, Chang-Siu, Li, Cohen, Jusufi & Full, 2012 Tail-assisted pitch control in lizards, robots and dinosaurs (s. 181-184) Naukowcy obserwując jak agama czerwonogłowa wspomaga się ogonem w trakcie ucieczki opracowali model Velociraptor działający podobnie (a nawet lepiej). Rezultaty badań mogą się przydać przy konstruowaniu sprawniejszych robotów poszukiwawczych. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Publikacja w Nature [j. angielski] Informacja prasowa w Nature [j. angielski]
Nature Communications 3 (637)
		Carney, Vinther, Shawkey, D’Alba & Ackermann, 2012 New evidence on the colour and nature of the isolated Archaeopteryx feather. Nowe okaz izolowanego pióra Archaeopteryx ze sfosylizowanymi melanosomami umożliwia rekonstrukcję barwy tych struktur – były one najprawdopodobniej czarne. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt w Nature Communications [j. angielski] Informacja prasowa w Brown University News [j. angielski]
Paleobiology 38 (1)
		D’Amore & Blumenschine, 2012 Using striated tooth marks on bone to predict body size in theropod dinosaurs: a model based on feeding observations of Varanus komodoensis, the Komodo monitor (s. 79-100) Do tej pory próbowano łączyć prążkowane ślady zębów z ich twórcami na podstawie szerokości zębów drapieżników współwystępujących z posiadaczem śladów po zębach. Twórcy pracy, posłużywszy się waranem z Komodo (Varanus komodoensis) próbują „wyprodukować” prążkowane ślady zębów i na ich podstawie spróbować stwierdzić, czy można na ich podstawie określić rozmiary zwierzęcia i czy cechy zębów są dokładnie odzwierciedlane przez ich ślady. Co prawda, udaje im się to, ale wykazują szereg ograniczeń stosowanej metody. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt w Paleobiology [j. angielski]
PLoS ONE 7 (1)
		Hübner, 2012 Bone Histology in Dysalotosaurus lettowvorbecki  (Ornithischia: Iguanodontia) – Variation, Growth, and Implications (e29958)Badania nad histologią kości u iguanodonta Dysalotosaurus lettowvorbecki znanego z wielkiej ilości skamieniałości, reprezentujących różne stadia ontogenetyczne, dzięki czemu możemy dowiedzieć się, jak rósł ten dinozaur. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Artykuł w PLoS ONE [j. angielski] Knoll, Witmer, Ortega, Ridgely, Schwarz-Wings, 2012 The Braincase of the Basal Sauropod Dinosaur Spinophorosaurus and 3D Reconstructions of the Cranial Endocast and Inner Ear (e30060) Badania nad puszką mózgową bazalnego zauropoda Spinophorosaurus. Autorzy pracy prezentują trójwymiarową rekonstrukcję wewnętrznej przestrzeni czaszki i ucha wewnętrznego. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Artykuł w PLoS ONE [j. angielski] Brown, Russell, 2012 Homology and Architecture of the Caudal Basket of Pachycephalosauria (Dinosauria: Ornithischia): The First Occurrence of Myorhabdoi in Tetrapoda (e30212) Kostne twory na ogonie pachycefalozaurów mogą być skostniałymi mioseptami (ang. myorhabdoid) – jeśli to prawda, byłyby to pierwsze takie struktury znane u czworonogów. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Artykuł w PLoS ONE [j. angielski]
Journal of Vertebrate Paleontology 32 (1)
		Burch & Carrano, 2012 An articulated pectoral girdle and forelimb of the abelisaurid theropod Majungasaurus crenatissimus from the Late Cretaceous of Madagascar. (s. 1-16) W styczniu 2012 roku, po 116 latach od odkrycia pierwszych szczątków Majungasaurus, paleontolodzy opisują niezwykłą anatomię kończyn przednich tego zwierzęcia. Więcej w newsie na Dinozaury.com! Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Opis Majungasaurus w Encyklopedii Dinozaury.com! Informacja prasowa w Society of Vertebrate Paleontology [j. angielski] Abstrakt z Journal of Vertebrate Paleontology [j. angielski] O łapach ceratozaurów w Encyklopedii Dinozaury.com! (1, 2, 3) Haluza, Canale, Otero, Pérez & Scanferla, 2012 Changes in vertebral laminae across the cervicodorsal transition of a well-preserved rebbachisaurid (Dinosauria, Sauropoda) from the Cenomanian of Patagonia, Argentina (s. 219-224) Zmiany w budowie blaszki kręgowej wzdłuż przejścia między kręgami szyjnymi a grzbietowymi na podstawie dobrze zachowanego rebbachizauryda z cenomanu Argentyny. Dyskusja na Forum Dinozaury.com!
Palaios 27 (1)
		Grellet-Tinner, Fiorelli & Salvador, 2012 Water vapor conductance of the Lower Cretaceous dinosaurian eggs from Sanagasta, La Rioja, Argentina: Paleobiological and paleoecological implications for South American faveoloolithid and megaloolithid eggs (s. 35-47) Badania nad parowaniem wody z jaj wczesnokredowych dinozaurów z Argentyny i implikacje paleobiologiczne oraz paleoekologiczne dla faweoloolitydcznych i megaloolitydycznych jaj z Ameryki Południowej. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt z Palaios [j. angielski]
Ameghiniana 48 (4)
		Gasulla, Ortega, Pereda Superbiola, Escaso & Sanz, 2012 Dermal armour elements of the ankylosaur dinosaur Polacanthus Owen,1865, from the Lower Cretaceous of Morella (Castellón, Spain) (s. 508-519) Elementy pancerza (m.in. kolce z ogona i, z okolicy krzyżowej) dinozaura Polacanthus znanego do tej pory z terenów Wielkiej Brytanii, zostały znalezione w Hiszpanii. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt w Ameghiniana [j. angielski, j. hiszpański] Otero, Canale, Haluza & Calvo, 2012 New titanosaur with unusual haemal arches from the Upper Cretaceous of Neuquén Province, Argentina (s. 655-661) Nowy tytanozaur z argentyńskiej prowincji Neuquén o nietypowych łukach hemalnych. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Apesteguía, de Valais, Cordero & Omar, 2012 New ichnological record from the Late Campanian Toro Toro Formation at Toro Toro, Potosí (Bolivia): First probable dromaeosaurid tracks from South America. (s. 662-667)  Prawdopodobnie pierwsze znalezisko tropów dromeozaurydów z Ameryki Południowej – okazy z późnego kampanu formacji Toro Toro w Boliwii. Dyskusja na Forum Dinozaury.com!
Proceedings of the Geologists’ Association
		Ezcurra, Agnolín, 2012 An abelisauroid dinosaur from the Middle Jurassic of Laurasia and its implications on theropod palaeobiogeography and evolution in press (w druku) Abelizauroid ze środkowej jury Laurazji i jego znaczenie dla ewolucji i paleobiogeografii teropodów. Badania zostały oparte na podstawie kości piszczelowej z Oxfordshire w Wielkiej Brytanii. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Praca w Proceedings of the Geologists’ Association [j. angielski]
Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie – Abhandlungen 263 (1)
		Galton & Molnar, 2012 An unusually large theropod dinosaur tooth from the Kirkwood Formation (Lower Cretaceous) of South Africa. (s. 17-23) Fragment zęba teropoda o rozmiarach zbliżonych do zębów Tyrannosaurus rex albo nawet większego. Okaz został znaleziony we wczesnokredowej formacji Kirkwood w Afryce Południowej. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt z Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie – Abhandlungen [j. angielski]
Палеонтологический журнал 1/2012
		Савельев, Алифанов & Болотский, 2012 Анатомия мозга Amurosaurus riabinini и некоторые особенностинейробиологии утконосых динозавров (s. 77-88) Rosyjscy paleontolodzy, Saveliev, Alifanov i Bolotsky, prezentują wyniki badań nad anatomią mózgu Amurosaurus riabinini i zwracają uwagę na pewne neurobiologiczne osobliwości dinozaurów kaczodziobych. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt z Палеонтологический журнал [j rosyjski]
Chinese Science Bulletin (Chinese Version) 57
		Zhang, Xing, Gierliński, Wu, Tian & Currie, 2012 First record of dinosaur trackways in Beijing, China (s. 144-152) Pierwszy zapis tropów dinozaurów z Pekinu, współautorstwa dr Gerarda Gierlińskiego. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Praca w PDF [j. chiński; 5,2 MB]
Geological Bulletin of China, 2012, 31 (1)
		Xing, Gierliński, Harris & Divay, 2012 A Probable Crouching Theropod Dinosaur Trace from the Jurassic-Cretaceous Boundary in Hebei, China (s. 20-25) Trop teropoda z formacji Tuchengzi (Houcheng) w chińskiej prowinji Hebei. Mimo braku śladów ogona i dłoni, odcisk skóry ze stępu lewej kończyny, kości kulszowej i łonowej został zaklasyfikowany przez naukowców (m.in. dr Gierlińskiego) jako należący do kucającego zwierzęcia. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Praca w PDF [j. angielski; 0,6 MB]
Memoir of the Fukui Prefectural Dinosaur Museum 10
		Sekiya, 2012 Re-examination of Chuanjiesaurus anaensis (Dinosauria : Sauropoda) from the Middle Jurassic Chuanjie Formation, Lufeng County, Yunnan Province, Southwest China (s. 1-54) Redeskrypcja (ponowny opis) zauropoda Chuanjiesaurus anaensis ze środkowej jury chińskiej formacji Chuanjie. Dzięki nowemu materiałowi i ponowne zbadaniu holotypu, możliwy był opis filogenetyczny i osteologiczny tego zwierzęcia. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Praca w PDF [j. angielski; 9,25 MB]
Terra Nova
		Huerta, Fernández-Baldor, Farlow & Montero, 2012 Exceptional preservation processes of 3D dinosaur footprint casts in Costalomo (Lower Cretaceous, Cameros Basin, Spain) in press (w druku) Tropy teropodów z Hiszpanii reprezentują niezwykły stan zachowania, nieopisanej dotąd natury. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt w Terra Nova [j. angielski]
Canadian Journal of Earth Sciences
		Evans, Vavrek, Braman, Campione, Dececchi & Zazula, 2012 Vertebrate fossils (Dinosauria) from the Bonnet Plume Formation, Yukon Territory, Canada in press (w druku) Opis rzadko dotąd spotykanych kręgowców (zwłaszcza dinozaurów) z mezozoiku regionu polarnego Kanady. Dyskusja na Forum Dinozaury.com! Abstrakt w Canadian Journal of Earth Sciences [j. angielski]

Poza tym garść doniesień medialnych:

• Ząb pachycefalozaura z Meksyku
  http://impreso.milenio.com/node/9098218
• Gniazdowisko massospondyla w Południowej Afryce:
  http://www.cbc.ca/news/technology/story … -site.html
• I już całkiem tabloidowo – Jack Horner poślubił 19-letnią studentkę paleontologii z Uniwersytetu w Montanie. Oboje pracują w Museum of the Rockies i wyglądają na szczęśliwych 

66 milionów lat temu, u schyłku ery dinozaurów, siejący grozę, mięsożerny Majungasaurus crenatissimus przemierzał spalone Słońcem, jałowe niziny dzisiejszego Madagaskaru. Jego silne szczęki najeżone były ostrymi jak brzytwa zębami; jego mocne kończyny tylne zakończone były ogromnymi pazurami. Nikt nie mógł czuć się bezpiecznie w towarzystwie tego zwierzęcia – nawet jego krewni; znane są bowiem z zapisu kopalnego akty kanibalizmu wśród mażungazaurów.

Odkryty po raz pierwszy w 1896 roku, opisany jako gatunek megalozaura, Majungasaurus jest stosunkowo dobrze poznanym teropodem.  Dzięki wykopaliskom prowadzonym w ramach Mahajanga Basin Project, w latach 1993-2007 odkryto setki skamieniałości tego zwierzęcia. Niemal wszystkie elementy anatomii – od budowy czaszki, aż po urazy na ogonie – zostały opisane w najdrobniejszych szczegółach; tajemnicą pozostawała tylko budowa kończyn przednich.

Rekonstrukcja na podstawie tomografii komputerowej kończyny przedniej i pasu barkowego mażungazaura. © Burch & Carrano, 2012

W styczniu 2012 roku w czasopiśmie paleontologicznym Journal of Vertebrate Paleontology, ukazała się publikacja opisująca odnalezione artykułowane szczątki kończyny przedniej mażungazaura. Sara Burch z Uniwersytetu w Stony Brook, główna autorka nowej publikacji twierdzi, że ramiona Majungasaurus  posiadają niezwykłą anatomię, podobną do tej, znanej u południowoamerykańskich abelizaurydów. „Proporcje kości tej kończyny nie przypominają innych znanych teropodów [prócz karnotaura, o którym jeszcze będzie mowa - przyp. red.]. Kości przedramienia są masywne, ale krótkie, odpowiadają jedynie 1/4 długości kości ramiennej. Kości nadgarstka nie są skostniałe [w ogóle mogła to być tylko chrząstka - przyp. red.], a grube palce najprawdopodobniej nie posiadały pazurów.”

Redukcja kończyn nie jest co prawda niczym nowym dla teropodów – wystarczy spojrzeć na wielkiego tyranozaura i jego drobne kończyny przednie, którymi nie był w stanie dosięgnąć nawet własnego pyska. Jak mówi współautor publikacji, Matthew Carrano ze Smithsonian Institution: „Inna grupa teropodów, alwarezzaury, podążały własną, dziwną drogą redukcji kończyn przednich. Dinozaury te miały równie krótkie dłonie jak i przedramiona.” Podobnie i ptaki, dzisiejsze teropody, które zupełnie zmieniły budowę swoich kończyn przednich w trakcie ewolucji. Jednakże redukcja kończyn u mażungazaura w niczym nie przypominała żadnego z tych scenariuszy: „Gdy wiele teropodów redukowało kończyny, większość z nich zachowywała normalne proporcje wymiarów kości” – mówi Burch. „Nie znamy innych zwierząt, u których kości przedramienia stawałyby się silniejsze i masywniejsze w taki sposób, jak u Majungasaurus. Abelizaurydy, takie jak mażungazaur, znajdowały się na zupełnie innej drodze ewolucyjnej, niż linie rodowe prowadzące do dzisiejszych ptaków”.

Rąk mażungazaura nie można porównać do żadnych dzisiejszych zwierząt, przez co sposób używania tak zredukowanych kończyn pozostaje w sferze domysłów paleontologów. Jak mówi Burch – „Chwytanie takimi łapami nie jest nawet brane pod uwagę – nie ma możliwości, by zręcznie manipulować tak uproszczonymi rękoma. Badanie połączeń stawowych sugeruje dużą ruchomość kończyn przednich w łokciu i nadgarstku, jednak pojedyncze palce prawdopodobnie nie były w stanie poruszać się niezależnie od siebie”. Być może ręce Majungasaurus reprezentowały nieznaną ścieżkę ewolucyjną teropodów, zakończoną nagle przez wielkie wymieranie na granicy kredy z paleogenem 65,5 Ma.

Paleontolog  Jonah Choiniere z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej, mimo że nie był bezpośrednio zaangażowany w omawiane badania, twierdzi, że ręce Majungasaurus mogą przynieść kluczowe informacje o ewolucji teropodów. Jak mówi: ‘Aż do teraz większość wiedzy o kończynach przednich abelizaurydów pochodziło od dwóch gatunków odkrytych w Ameryce Południowej - Carnotaurus sastrei i Aucasaurus garridoi. Dzięki najnowszym badaniom wiemy, że taka budowa była powszechna na terenie Gondwany w późnej kredzie. Co więcej, mamy teraz solidne podstawy, dzięki którym możemy lepiej zrozumieć anatomię kończyn przednich u abelizaurydów. Kolejnym krokiem będzie porównanie anatomii z innymi, bardziej bazalnymi teropodami i wysunięcie dobrej hipotezy ewolucyjnej, wyjaśniającej, jak mogły powstać tak dziwne ręce”.

Burch & Carrano, 2012. An articulated pectoral girdle and forelimb of the abelisaurid theropod Majungasaurus crenatissimus from the Late Cretaceous of Madagascar. Journal of Vertebrate Paleontology 32 (1): 1-16.

• Dyskusja na Forum Dinozaury.com!
• Opis Majungasaurus w Encyklopedii Dinozaury.com!
• Informacja prasowa w Society of Vertebrate Paleontology [ang]
• Abstrakt z Journal of Vertebrate Paleontology [ang]
• O łapach ceratozaurów w Encyklopedii Dinozaury.com! (1, 2, 3)

Zrekonstruowany model Majungasaurus. W tle – artykułowany szkielet, jeszcze nie wydobyty ze skały.
Fot:  Joseph J. W. Sertich/ Sara H. Burch/ Lucille Betti-Nash
Źródło

9. stycznia 2012 roku w Muzeum Ewolucji w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie odbyło się oficjalne otwarcie nowej wystawy, poświęconej odkryciom z ekspedycji do Kazachstanu w 2006 roku. Prezentację wystawy, a także kondycji warszawskich instytucji paleontologicznych, przedstawił prof. dr hab. Jerzy Dzik i dr Tomasz Sulej. Wśród gości obecna była m.in. światowej sławy polska paleontolog, prof. dr hab. Zofia Kielan-Jaworowska, a także pracujący obecnie w Szwecji mgr Grzegorz Niedźwiedzki.

Główną ozdobą wystawy jest oczywiście skamieniałość pra-pióra z gór Wielkiego Karatau, oprawione w złote ramy, znajdujące się na środku ściany ekspozycji.

Galeria zdjęć na stronie Muzeum Ewolucji

3. stycznia 2012 roku minęło 7 lat naszej działalności w popularyzacji paleontologii po polsku. Z tej okazji spotkaliśmy się w forumowym gronie w sobotę, 7. stycznia w budynku Zakładu Paleobiologii i Ewolucji Uniwersytetu Warszawskiego.

Dziękuję wszystkim za ten mini-zlot i obyśmy działali jeszcze przez co najmniej drugie tyle 

Wątek urodzinowy na Forum Dinozaury.com!
Wydarzenie na profilu Dinozaury.com! na Facebooku 

Uczestnicy VII. urodzin Dinozaury.com!
Stoją, od lewej: Michał Surowski, Łukasz „Dino” Czepiński, Ludwik Gąsiorowski, Marta Tischer, Gabriela Paudyna, Michał Bykowski, Maciej „Dilong” Pindakiewicz, Mateusz „Utahraptor” Tałanda.
Na dole, od lewej: Szymon „Dryocopus” Dzięcioł, Iwona Lubińska, Asia „FajanSowa” Cytan, Dawid Mazurek, Agnieszka Zgagacz i Tomasz Singer
Fot: A. Zgagacz

W sierpniu 2011 roku w trakcie obozu poszukiwawczego w Lisowicach, grupie paleontologów i pasjonatów towarzyszyła Katarzyna Dąbkowska, studentka reżyserii katowickiej szkoły filmowej. Zarejestrowany podczas wykopalisk materiał został właśnie opublikowany w Internecie.

Smok wawelski w reżyserii Kasi Dąbkowskiej na Vimeo.

 Gdy na terenie starej ciegielni w Lisowicach na Śląsku odkryto fragmenty szkieletu pierwszego polskiego dinozaura, wiadomość o tym była sensacją naukową na światową skalę. Drapieżnik dostał nie tylko drugie życie ale i pierwsze, naukowe imię - Smok wawelski. Film o fascynacji przeszłością ukrytą pod ziemią, która łączy uczestników wykopalisk, powstał dzięki stypendium Marszałka Województwa Śląskiego a także dzięki uprzejmości zespołu z Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Paleobiologii PAN – prof. Jerzego Dzika, dr Tomasza Suleja i mgr Grzegorza Niedźwiedzkiego.

Niedźwiedzki, Singer, Gierliński, Lockley, 2012. A protoceratopsid skeleton with an associated track from the Upper Cretaceous of Mongolia. Cretaceous Research 33 (1): 7-10.

Ekspert na naszym forum, mgr Tomasz Singer, opisuje odkryty wraz z Grzegorzem Niedźwiedzkim trop protoceratopsyda, towarzyszący artykułowanemu szkieletowi osobnika, który go pozostawił. Okaz ZPAL Mg D-II/3 został odkryty w 1965 w formacji Djadokhta, w trakcie trwania Polsko-Mongolskiej Ekspedycji na Pustyni Gobi w Mongolii. Jest to prawdopodobnie pierwsze znalezisko tropu dinozaura w ścisłym sąsiedztwie szkieletu jego twórcy. Mimo że Protoceratops jest wielce powszechnym dinozaurem w Mongolii, jego tropy nie były nigdy wcześniej spotykane na Pustyni Gobi.

Artykuł ukaże się drukiem w lutowym  ”Cretaceous Research”.

• Dyskusja na Forum Dinozaury.com!
• Publikacja w „Cretaceous Research” [.pdf; 0,6 MB]

Szkielet protoceratopsyda z zaznaczonym tropem należącym do tego samego osobnika.

Opublikowany został nowy numer biuletynu „Ewolucja”, wydawanego przez Zakład Paleobiologii i Ewolucji PAN oraz Instytut Paleobiologii PAN.

Najnowszy zeszyt jest dostępny on-line na stronie Zakładu Paleobiologii Uniwersytetu Warszawskiego (tutaj); jest także możliwość zakupienia go w wersji papierowej w Muzeum Ewolucji. Dodatkowo, 9. stycznia w Muzeum Ewolucji w Warszawie, nastąpi uroczyste otwarcie wystawy pt. „”Tajemnica pra-pióra z Kazachstanu„. Będzie można zobaczyć różnorodne, ciekawe okazy, zebrane w trakcie polskiej ekspedycji do Karatau w 2006 roku.

Najważniejszym eksponatem wystawy jest tajemnicza skamieniałość znaleziona w stanowisku Auliew górach Wielki Karatau na południowym krańcu Kazachstanu. Pod wieloma względami przypomina skamieniały szczątek znaleziony przed laty w tym miejscu przez ekspedycje rosyjskie i przechowywany obecnie w Instytucie Paleontologicznym RAN w Moskwie. Przez ornitologa Aleksandra S. Rautiana został w 1978 roku zinterpretowany jako pra-pióro, pośrednie między łuską gadzią a prawdziwym ptasim piórem. Właściciela pra-pióra A.S. Rautian nazwał Praeornis sharovi. Przedstawiony przez niego scenariusz przemian ewolucyjnych jest niezgodny z powszechnie przyjętymi wyobrażeniami o genezie piór i z tego powodu spotkał się z niewiarą. Sceptycy twierdzą, że to pierzasty liść. Moskiewski okaz jest mocno zwietrzały i nie ma w nim pierwotnej substancji organicznej. Nowy warszawski okaz jest natomiast całkiem świeży. Dzięki temu można było przeprowadzić pomiar proporcji pomiędzy stabilnymi izotopami węgla, która jest całkiem odmienna w tkankach roślin i zwierząt. Okazało się, że skład pra-pióra jest taki, jak stowarzyszonych z nim szczątków rybich a całkiem odmienny od liści z tych samych warstw. Daje to mocne wsparcie hipotezie Rautiana, choć ostatecznym rozstrzygnięciem mogłoby być dopiero znalezisko szkieletu wraz piórami. To wymagałoby kolejnych ekspedycji do Karatau.

Od 3 do 30 lipca 2006 roku trwała ekspedycja zorganizowana wspólnie przez badaczy z Instytutu Paleobiologii PAN i Instytutu Nauk Geologicznych im. K.I. Satpajewa w Ałma Acie. Otrzymaliśmy niewielkie wsparcie ze strony programu SUBIN Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Ze strony polskiej wyprawą kierował Jerzy Dzik; kazachskim przewodnikiem był Dymitr W. Malachow (Malakhov). Uczestnikami ekspedycji byli Piotr Węgierek z Uniwersytetu Śląskiego, Tomasz Sulej z Instytutu Paleobiologii i Grzegorz Niedźwiedzki (wówczas student Uniwersytetu Warszawskiego), a także trójka pracowników technicznych z Ałma Aty. Jechaliśmy dwoma samochodami terenowymi: ciężarowym i osobowym; ten drugi udał się potem do odsłonięć kambru w górach Mały Karatau (na pewien czas do tej części ekspedycji dołączył Jerzy Dzik). To była emocjonująca wyprawa. Nasi kazachscy współpracownicy wybrali się w drogę bez map i szybko ją zgubili. Przebijaliśmy się więc samochodami na przełaj przez grzbiety otaczające kotlinę Kaszarata, w której sąodsłonięcia skał powstałych z osadów jurajskiego jeziora Karatau. Jedyne ujście rzeczki płynącej dnem kotliny jest przez głęboki na kilkaset metrów kanion – znakomity szlak do spływu. Kiedy z wyschłego stepu wjechalismydo wyżynnej kotliny, przed oczyma stanął rajski krajobraz soczystych ukwieconych łąk i zarośli. W nim stada dudków na drogach, żołny na drutach elektrycznych i kraski wylatujące z nor w gliniastych urwiskach. A także azjatyckie grzechotniki pod kamieniami. Okazało się potem, że z przeciwnej strony można wygodnie przejechać serpentynami asfaltowej szosy przez grzbiet oddzielający kotlinę od świata. Osłonięcie formacji Karabastau, zwane Aulie, jest wysoko na zboczu nad wioską Kaszarata, ale można doń dojechać polną drogą. Wątły strumyczek wypływający z wapiennych skał dostarcza wody, można więc było rozbić obóz tuż przy miejscu wykopalisk. Miejsc do eksploatacji było wiele, bo te same warstwy powtarzają się w zboczu na różnej wysokości w serii usuwisk. Jary poniżej i kanion wycięte są w czarnych wapieniach morskiego karbonu, których otoczaki stanowią główny składnik zlepieńców pokrywających jurajskie osady jeziorne i tworzących urwiska skalne nad obozem. Zatem zrywaliśmy pracowicie pokłady laminowanego wapienia rozszczepiające się na cienkie arkusze, znajdując setki wspaniale zachowanych skamieniałości. Zgromadziliśmy ich piękną kolekcję.

Odsłonięcia formacji Karabastau są rezerwatem przyrody należącym do parku Narodowego Tian-Shan. By uzyskać zezwolenie na wysyłkę materiałów do Polski, musieliśmy się udać do dyrekcji parku odległejo paręset kilometrów. Droga wiodła przez step do podnóża zaśnieżonych gór, a potem znów do Ałma Aty. Warto było to przeżyć a praca nad materiałami to dalsza część przygody. Jej wstępne rezultaty przedstawiamy w tej broszurze.

Okładka najnowszej Ewolucji

Zapraszamy do lektury krótkiego podsumowania roku 2011.

Rok 2011 miesiąc po miesiącu

Styczeń
- Debiut Mateusza „Utahraptora” Tałandy w opracowaniu systemu nor kręgowców z późnego triasu Gór Świętokrzyskich
- Grzegorz Niedźwiedzki opisał późnotriasowe znaleziska tropów dinozaurów z Tatr
- Opisano drugie stanowisko ze skamieniałościami dinozaurów, datowane na paleocen
- Filogeneza diplodokoidów
- Nowy materiał kostny Masiakasaurus knopfleri
- Torozaur, triceratops i nedoceratops to odrębne taksony?
- Thescelosaurus i ponowne badania jego „serca”
- Zhuchengosaurus maximus => Shantungosaurus giganteus
- Nowe informacje na temat Alamosaurus
- Rekonstrukcja postawy ciała Staurikosaurus
- Darwinopterus - pterozaurza matka odkryta wraz z jajami
- W Biological Reviews pojawiło się opracowanie biologii zauropodów i ewolucji ich gigantyzmu
- Nielotny ibis Xenicibis z czwartorzędu Jamajki bił (się) skrzydłami
- W skrócie (6)

Luty
- Wykład dr Tomasza Suleja „Przełom w rozumieniu ewolucji triasowych zwierząt”
- Pospolitość występowania tyranozaurów w formacji Hell Creek
- O lektotypie  Kentrosaurus aethiopicus
- Szkielet pozaczaszkowy Jinzhousaurus yangi
- Rewizja Hadrosaurus foulkii
- Tropy teropodów z jury Afryki
- Morfologia miednicy u ankylozaurów
- Anatomia  Andesaurus delgadoi
- Wczesna ewolucja pozaczaszkowej pneumatyzacji szkieletu u zauropodomorfów
- Augustaburiania vatagini i Protanystropheus antiquus - nowi przedstawiciele Tanystropheidae 
- Czaszka archozaura Postosuchus kirkpatricki z górnego triasu USA
- Nowości z najdawniejszej przeszłości
- Diana cactiformis - dziwoląg z kambru Chin
- Nowy numer  Anais da Academia Brasileira de Ciências 

Marzec
- Nowe informacje o anatomii czaszki Acrocanthosaurus atokensis
- Żywienie się zauropodów a energetyka
- Czaszka tyranozaura (?Nanotyrannus) z Claveland
- Zdobywanie żywności przez zauropody
- O obfitości kredowych dinozaurów
- Tiarajudens eccentricus - szablozębny gad ssakokształtny z permu Brazylii
- Archozauriformy z niemieckiego dolnego kajpru
- Znalezisko zajęczaka Eurolagus fontannesi z miocenu Polski (Bełchatów)
-  Nowy numer JVP

Kwiecień
- Nocne życie dinozaurów i pterozaurów
- Okaz baryonyksa z Portugalii i status Suchosaurus
- Rewizja Kelmayisaurus petrolicus
- Odkryto zachowane białko w kościach kredowego mozazaura
- Zachowane trójwymiarowo okazy nowego enantiornita Qiliania graffini z Chin
- Orovenator mayorum – prymitywny diapsyd z wczesnego permu
- Nephila jurassica – ogromny pająk prządkowaty ze środkowej jury Chin
- Skamieniałe stado (?) wczesnotriasowych rauizuchów z Brazylii 

Maj
- Czaszka juwenilnego tarbozaura
- Nowe informacje o Barsboldia, Bactrosaurus i Kentrosaurus 
- Patologie na ogonach i miednicach ankylozaurów
- Nowe dane o Heterodontosaurus tucki 
- Anatomia i rewizja Dryptosaurus aquilunguis
- Polscy paleontolodzy opisują późnotriasowe (karnik) stanowisko w Woźnikach…
- …a także stanowisko ze środkowego triasu (ladyn) w Miedarach
- Jamna szybiaki - nowy wróblowaty ptak z wczesnego oligocenu Polski
- Mikroskamieniałości kręgowców z formacji Morrison (późna jura) Wyoming
- Sterling Nesbitt opublikował nowe badania dot. filogenezy archozaurów, w związku z opisaniem nowego okazu Poposaurus gracilis
- Nowa eoceńska amfisbena z Niemiec – Cryptolacerta hassiaca, której cechy wspierają hipotezę o bliskim pokrewieństwie amfisben z Lacertidae
- Rewizja ichtiozaura Shastasaurus o krótkim pysku i bez zębów
- Campinasuchus - nowy krokodylomorf

Czerwiec
- Monografia opisująca niezwykły okaz Scipionyx
- Kolejne dane o peptydach z kości dinozaurów
- Arenysuchus gascabadiolorum – mastrychcki przedstawiciel Crocodyloidea
- Maniraptor z Ashdown mógł być (ale nie był) najmniejszym dinozaurem
- Dinozaury były ciepłokrwiste?
- Powszechne korelacje funkcjonalne u pachycefalozaurów
- Róg ceratopsa z formacji Olmos
- Ontogeneza kryzy u triceratopsa
- Zdolności obronne Kentrosaurus aethiopicus
- Rewizja „Raptorex kriegsteini” ?= Tarbosaurus
- Ontogeneza czaszki u Stegoceras
- Filogeneza ankylozaurów
- Nowy numer Paleontologia Polonica o opancerzonych bezżuchwowcach z wczesnego dewonu Podola na Ukrainie
- Występowanie ssaczych zachowań stadnych w paleocenie Boliwii

Lipiec
- Mateusz „Utahraptor” Tałanda, nasz forumowicz obronił swoją pracę magisterską
- Odsłonięto rekonstrukcję Smoka z Lisowic autorstwa Marty Szubert
- Aktywny metabolizm u ssaków, gadów i dinozaurów
- Nowy karcharodontozauryd z Maroko
- Nowy okaz Chasmosaurus belli
- Wymarcie dinozaurów – skamieniałości z tzw. „3 m gap”
- Polarne dinozaury rosły podobnie jak ich krewni z cieplejszych rejonów
- Niedorosły okaz Rubeosaurus ovatus
- Diodorus scytobrachion, nowy silezauryd z Maroko
- Skamieniałość nowego rodzaju nadrzewnego gada z permu Saksonii (Niemcy)
- W jajach dinozaurów odkryto skamieniałe kokony os 
- Tropikalne jaszczurki potrafią rozwiązywać zadania, z którymi miały radzić sobie tylko ptaki i ssaki

Sierpień
- Smok wawelski z Lisowic został opisany (w druku)
- II Zlot Dinozaury.com! – w Lisowicach (info na forum: klik)
- Uruchomienie nowego bloga wykopaliskowego – Wykopaliska w Dinozaury.com!
- Nasz forumowicz, mgr Tomasz Singer, wraz z G. Niedźwiedzkim, G. Gierlińskim i M. Lockley’em publikuje badania nad szkieletem protoceratopsyda z zachowanym tropem (w druku)
- Znalezione tropy i kości dinozaurów z Zawiercia
- 9. spotkanie Europejskiego Stowarzyszenia Paleontologii Kręgowców
- Plezjozaury były prawdopodobnie żyworodne
- Formacja Chinle w Nowym Meksyku (USA) powinna być datowana na noryk
- Juramaia sinensis – nowy łożyskowiec z jury Chin
- Samrukia nessovi – ogromny,  kredowy, nielotny(?) ptak/pterozaur
- Fororak (?) z eocenu Afryki
- Inne artykuły z sierpnia 2011

Wrzesień
- Nowy sposób rekonstrukcji kolorów u skamieniałych zwierząt – w oparciu o pierwiastkowe biomarkery pigmentów
- Masowe wymieranie ptaków na granicy kredy z paleogenem
- W kręgu dinozaura odkryto najstarszy ślad wirusa
- Kraina smoków – artykuł w Newsweeku o dinozaurach z okolic Zhucheng w Chinach i o paleontologu Xu Xing
- The Annual Symposium of Vertebrate Palaeontology and Comparative Anatomy (SVPCA) 2011
- NASA wyklucza, że asteroida, która przyniosła kres dinozaurom, pochodzi z większej planetoidy, Baptistiny
- Nowy numer JVP
- Nowy numer APP (w tym artykuł mgr Roberta Bronowicza)

Październik
- Morfologia wewnętrzna czaszki Euoplocephalus
- Anatomia Mahakala omnogovae
- O utracie zębów przez ptaki
- Szybowanie u wymarłych zwierząt, m.in. Microraptor
- Obliczeniowe analizy wymiarów ciała Tyrannosaurus i ich implikacje
- Szkielet teropoda z Niemiec z zachowanym odciskiem skóry i protopiór
- Carnotaurus jako demon szybkości
- Zmienność i wzrost czaszki Edmontosaurus
- Nowy (11) okaz Archaeopteryx
- Zauropody okresowo migrowały?
- Pozycja filogenetyczna archeopteryksa (metodą probabilistyczną)
- Powolne odradzanie się lądowych kręgowców po wymieraniu permskim
- Fragment zęba teropoda z Południowej Afryki
- Parotosuchus ptaszynskii – nowy temnospondyl z dolnego triasu Polski
- Triasowy kraken, który zżerał olbrzymie ichtiozaury, a z ich kręgów układał autoportrety (sic!)
- Panthera zdanskyi - kotowaty sprzed 2,5 Ma
- Aurorazhdarcho primordius - azdarchoid z późnej jury Solnhofen (Niemcy)
- Konferencja SVP 2011 

Listopad
- Drobny deinonychozaur z Mongolii
- Gniazdo Protoceratops andrewsi
- Kompletne szkielety walczącego nanotyrana i nowego ceratopsa z Hell Creek
- Tyranozauroidy z Uzbekistanu
- Redeskrypcja czaszki plateozaura
- Microraptor zjadał ptaki
- Czaszki wysoko wyspecjalizowanych ssaków z późnej kredy Ameryki Południowej
- Cuspicephalus scarfi - nowy pterozaur
- Czy pod koniec triasu doszło do impaktu?
- Nowy numer JVP

Grudzień
- Ruszyła Encyklopedia Dinozaury.com!
- Rola osteoderm u rapetozaura
- Książka o skamieniałościach z grupy Wealden w Anglii
- Histologia ontogenetyczna płyt i kolców u Stegosaurus
- Osteologia Linhenykus
- Tropy (?) nieznanego teropoda z Maroko
- Domniemana rola sierpowatego szponu u Deinonychus
- Nowa praca o „Nedoceratops”
- Strategie rozmnażania i ich wpływ na rozmiary ciała u m.in. dinozaurów
- Gniazdowisko neozauropodów z Argentyny
- Pierwszy zauropod z Antarktydy
- Dobór płciowy wyjaśnia obecność wyrostków na czaszkach dinozaurów i pterozaurów?
- Ewolucja długiej szyi u różnych taksonów
- Permskie i triasowe terocefale Europy Wschodniej
- Kyrgyzsaurus bukhanchenkoi – nowa jaszczurka z triasu Kirgistanu
- Ewolucja pióra – Sinosauropteryx, życie, śmierć i zachowanie opierzonego (?) dinozaura
- Tetrapody z Sudet; pierwsze środowiska życia tetrapodów

Nowe rodzaje i gatunki dinozaurów:

Nazwa	Ilustracje
Acristavus gagslarsoni
Aeolosaurus maximus
Ahshislepelta minor
Albinykus baatar
Amtocephale gobiensis
Angolatitan adamastor
Arcusaurus pereirabdalorum
Atacamatitan chilensis
Brontomerus mcintoshi
Daemonosaurus chauliodus
Delapparentia turolensis
Demandasaurus darwini
Drusilasaura deseadensis
Eodromaeus murphi
Epichirostenotes curriei
Haya griva
Huaxiaosaurus aigahtens
Jaklapallisaurus asymmetrica
Koreaceratops hwaseongensis
Koreanosaurus boseongensis
Leonerasaurus taquetrensis
Leyesaurus marayensis
Linhenykus monodactylus
Linhevenator tani
Manidens condorensis
Nambalia roychowdhurii
Narambuenatitan polomoi
Ojoraptorsaurus boerei
Osmakasaurus depressus
Oxalaia quilombensis
Pampadromaeus barberenai
Pamparaptor micros
Petrobrasaurus puestohernandezi
Qiupalong henanensis
Ratchasimasaurus suranareae
Sarahsaurus aurifontalis
Siamodon nimngami
Spinops sternbergorum
Stegoceras novomexicanum
Talos sampsoni
Tapuiasaurus macedoi
Teratophoneus curriei
Thescelosaurus assiniboiensis
Titanoceratops ouranos
Traukutitan eocaudata
Uteodon aphanoecetes
Veterupristisaurus milneri
Xiaotingia zhengi
Xuwulong yueluni
Zhuchengtyrannus magnus

Więcej informacji o dinozaurach z 2011 roku!